17/11/2020

Reformacyjne korzenie ewangelikalizmu

Ewangelikalizm jest pojęciem problematycznym we współczesnym, zachodnim świecie, szczególnie w kontekście polskim.

FENOMEN EWANGELIKALIZMU

W kraju, gdzie olbrzymia większość obywateli deklaruje się jako wyznawcy rzymskiego katolicyzmu, a ogólna liczba protestantów (głównie ewangelickich wyznań) nie przekracza według badań statystycznych 1% obywateli[1], chrześcijaństwo ewangelikalne stanowi tak małą społeczność wyznaniową, że – naturalną koleją rzeczy – nie budzi wielkiego zainteresowania ani badaczy, ani publicystów. Już sama nazwa ewangelikalizm wywołuje pewne wątpliwości i choć wraz z synonimicznym określeniem chrześcijaństwo ewangeliczne jest obecna w języku polskim od wielu lat, wciąż niejednokrotnie traktowana jest jako neologizm i kalka angielskiego terminu evangelical. Częstokroć ewangelikalizm, jeśli w ogóle zauważany, łączony jest w powszechnej świadomości z konserwatywnymi odłamami protestantyzmu zachodniego o tendencjach fundamentalistycznych i nadmiernie charyzmatycznej teologii. Są to opinie poniekąd uzasadnione, tym niemniej ewangelikalizm jest znacznie szerszym nurtem we współczesnym chrześcijaństwie, zwłaszcza poreformacyjnej proweniencji, choć nie tylko.

Przede wszystkim należy wskazać, że ewangelikalizm jest jednym z najszybciej rozwijających się nurtów chrześcijaństwa we współczesnym świecie, szczególnie w Ameryce Północnej oraz krajach Trzeciego Świata. Według opinii Światowego Aliansu Ewangelikalnego na świecie żyje obecnie ponad 600 milionów chrześcijan[2], których można określić mianem ewangelikalnych. Zgodnie z badaniami Gallupa z 2005 roku, 3 na 10 mieszkańców Stanów Zjednoczonych spełnia kryteria wyznaniowe ewangelikalizmu[3]. Według Christian Research w Azji i Afryce liczba chrześcijan ewangelikalnych narasta rocznie o 2,4-2,6%[4][5].

Sami chrześcijanie ewangelikalni coraz częściej w ramach m.in. własnych denominacji oraz interkonfesyjnych, krajowych i międzynarodowych aliansów angażują się w kwestie ekumeniczne, społeczne, polityczne czy kulturowe. Symptomatyczne są publikacje takich dokumentów, jak Evangelicals and Catholics together[6], sygnowanych przez ważnych reprezentantów amerykańskich ewangelikałów oraz katolików, w tym Charlesa Colsona oraz Richarda Johna Neuhasa. Istotne jest zaangażowanie ewangelikalnych chrześcijan w programy walki z ubóstwem, AIDS/HIV, handlem ludźmi czy nietolerancją religijną[7]. Nie dziwi zatem, że na temat roli ewangelikalizmu we współczesnym świecie wypowiadają się myśliciele, działacze czy przywódcy wielu krajów i instytucji, w tym poprzedni papież Benedykt XVI.

Jakkolwiek ewangelikalizm odgrywa marginalną rolę w polskim chrześcijaństwie, to jednak ukazało się kilka ważnych publikacji[8] oraz działa grono badaczy zajmujących się tą problematyką. T.J. Zieliński, Z. Pasek, A. Siemieniewski, M. Patalon, N. Modnicka, T. Dębowski to osoby, które analizują naturę ewangelikalizmu polskiego i zachodniego w swoich publikacjach, ujmując problem z różnych perspektyw. Niniejszy artykuł, mający przybliżyć polskiemu czytelnikowi specyfi kę teologiczną i pobożnościową ewangelikalizmu, w dużej mierze oparty jest na publikacjach tych właśnie autorów[9].

ETYMOLOGIA

Termin ewangelikalizm w swojej etymologii wywodzi się od angielskiego słowa evangelical, które odnosi się do greckiego pojęcia euangelion (ευαγγελιον), oznaczającego dobrą nowinę. W tym sensie termin ewangelikalizm i jego pochodne, wraz z takim słowami, jak ewangelicki, ewangeliczny czy ewangelijny, stanowi derywat słowa Ewangelia, odnosząc się w określony sposób do prawd zawartych w Księgach Świętych chrześcijan i tradycji zeń wyrosłych (https://www.ewst.pl/ewst/ewangelikalizm/).

Pojęcie ewangelicki w języku polskim stosuje się tradycyjnie do kościołów wywodzących się z Reformacji XVI wieku, a w sensie formalnym terminem tym określa się kościoły wyrosłe z nauczania wielkich reformatorów tego właśnie okresu – Marcina Lutra, Jana Kalwina, Uldrycha Zwingliego czy później Jana i Karola Wesleyów. Stąd też mówimy dziś o Kościele Ewangelicko-Augsburskim, Ewangelicko-Reformowanym czy Ewangelicko-Metodystycznym.

Pojęcie ewangeliczny ma szerszy zakres znaczeniowy. W sensie podstawowym terminowi ewangeliczność przypisuje się zgodność z wartościami ewangelicznymi, to jest nauką i duchowością prezentowaną przez Ewangelie kanoniczne, a szerzej przez Nowy Testament i całe Pismo Święte. W tym znaczeniu termin ewangeliczny nie jest ograniczony do określonej proweniencji teologicznej, ale niejednokrotnie stosowany do opisania nurtów eklezjalnych i teologicznych w obrębie różnych tradycji chrześcijańskich, które stawiają sobie za cel odzwierciedlenie ewangelicznych prawd i wartości. Nie dziwi zatem opisywanie za pomocą terminu ewangeliczny np. duchowości zakonów żebraczych, podkreślających wartość ubóstwa wynikającą z nauczania Chrystusa.

Ponadto pojęcie ewangeliczny stosuje się zwyczajowo na określenie wspólnot, kościołów i organizacji wyrosłych w późniejszej tradycji reformacyjnej, z nurtów anabaptystycznych, pietystycznych, purytańskich czy pentekostalnych. Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Chrystusowy, Menonici, Kościół Ewangeliczny, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Kościół Zielonoświątkowy i inne tego typu wspólnoty tradycyjnie włączane są do kościołów ewangelicznych. Mianem tym określane są również organizacje kościelne i parakościelne, zrzeszające wspólnoty identyfi kujące się z ewangelicznym nurtem chrześcijaństwa. W Polsce za przykład takiej organizacji może służyć Alians Ewangeliczny w RP, którego członkami jest obecnie kilkanaście kościołów oraz ponad dwadzieścia organizacji (http://www.aliansewangeliczny.pl/). Są to wspólnoty i organizacje, które przyjmują podstawowe zasady Reformacji XVI wieku (sola gratia, sola fi de, solus Christus, sola Scriptura, soli Deo gloria), w szczególności zaś podkreślają swoją wierność Pismu, zgodnie z nadrzędną zasadą sola Scriptura. Wspólnoty te wiążą bycie chrześcijaninem nie tyle z przynależnością instytucjonalną, ile z faktem nawrócenia i nowonarodzenia. W swojej praktyce zaś kościoły ewangeliczne kładą nacisk na formację duchową oraz postawę ewangelizacyjną wiernych, zgodnie z Wielkim Posłannictwem zawartym m.in. w 28 rozdziale Ewangelii Mateusza.

Pojęcie ewangelikalizm zasadniczo stanowi synonim terminu ewangeliczność, szczególnie w drugim z wyżej wyszczególnionych ujęć, a więc w określeniu wspólnot i organizacji wyrosłych z postewangelickiej reformacji. Co więcej, termin ewangelikalizm coraz częściej stosowany jest w nomenklaturze polskiej do opisania ponadwyznaniowego nurtu teologicznego i pobożnościowego w obrębie szerokiej tradycji protestanckiej. Jest to nurt, który ma własną specyfi kę teologiczną oraz określoną duchowość. Jakkolwiek ewangelikalizm jest nurtem, który wyrasta z tradycji reformacyjnej i w swojej specyfi ce reprezentuje tradycję reformacyjną, to jednak przekraczając granice denominacji, nie jest ograniczony wyłącznie do wspólnot i organizacji protestanckich. W literaturze przedmiotu terminem ewangelikalne najczęściej określa się wspólnoty i organizacje protestanckie wyrosłe z nurtów purytańskich, pietystycznych, anabaptystycznych czy pentekostalnych, tym niemniej współczesne ruchy odnowy w obrębie innych proweniencji eklezjalnych niejednokrotnie również włącza się w zakres ewangelikalizmu, szczególnie jeśli zostały one zainspirowane postewangelicką tradycją reformacyjną. Za przykład może służyć Ruch Światło-Życie, Wspólnota Taizé czy Odnowa w Duchu Świętym[10].

GENEZA

Mówiąc o korzeniach ewangelikalizmu, należy wskazać przede wszystkim nurty protestanckie XVI, XVII i następnych wieków, jakkolwiek sami ewangelikałowie niejednokrotnie upatrują genezy swoich wspólnot i denominacji już w przedreformacyjnych ruchach odnowy Kościoła, takich jak wspominane powyżej zakony żebracze, wspierające ideę ubóstwa i służby drugiemu człowiekowi (np. franciszkanie), nauka Johna Wycliff e’a, przeciwstawiająca się nadmiernemu bogactwu Kościoła, hegemonii papiestwa i propagująca powszechną lekturę Biblii w językach narodowych, czy działalność Jana Husa i jego zwolenników w XV wieku, zainspirowanych między innymi myślą Wycliff e’a.

Nie ulega wątpliwości, że nauka Ojców Reformacji zarówno w ujęciu luterskim, jak i kalwińskim odegrała zasadniczą rolę w kształtowaniu się specyfi ki teologicznej ewangelikalizmu. Znaczna większość wspólnot ewangelikalnych wierna była i jest fundamentalnym tezom reformacyjnym: sola Scriptura – jedynie Pismo Święte stanowi autorytet w sprawach wiary i praktyki chrześcijańskiej, solus Christus – jedynie Jezus Chrystus jest pośrednikiem między Bogiem i człowiekiem, sola gratia – jedynie łaska Boża jest podstawą usprawiedliwienia człowieka, sola fi de – dar usprawiedliwienia człowiek otrzymuje przez wiarę, niezależnie od uczynków, soli Deo gloria – jedynie Bóg jest godzien czci stworzenia. Wiele wspólnot ewangelikalnych ulega również pewnemu wpływowi nurtu reformowanego, opowiadając się m.in. za prostotą liturgiczną oraz zwingliańskim ujęciem eucharystii (symboliczna obecność Chrystusa), czy zbliżając się w swoich przekonaniach np. do koncepcji predestynacji oraz teorii pokrewnych, takich jak chociażby twierdzenie o totalnej deprawacji ludzkości i nieutracalności zbawienia tych, którzy zostali usprawiedliwieni.

Bardziej bezpośrednich korzeni ewangelikalizmu należy jednak upatrywać w ruchach odnowy powstałych w obrębie protestantyzmu, a więc w nurtach anabaptystycznych, pietystycznych, purytańskich oraz w Wielkich Przebudzeniach amerykańskich XVIII i XIX wieku. Jeśli chodzi o anabaptyzm[11], szczególne znaczenie dla rozwoju ewangelikalizmu miał jego nurt umiarkowany, reprezentowany np. przez Meno Simonsa, którego nauczanie dało asumpt do powstania menonitów oraz baptystów, czy Jacoba Huttera, przywódcy wspólnot huteriańskich, działających na Morawach już w pierwszej połowie XVI wieku. Anabaptyzm był ruchem, który odrzucał chrzest niemowląt na rzecz chrztu osób świadomie przystępujących do tego sakramentu jako świadectwa wiary (anabaptizo z języka greckiego oznacza powtórnie chrzczę, ponownie zanurzam), podkreślał fundamentalne znaczenie Pisma w kwestiach doktryny i praktyki chrześcijańskiej, ujmował eucharystię najczęściej w kategoriach symbolicznych, odznaczał się prostotą kultu, w szczególności zaś propagował rygoryzm moralny, niekiedy włącznie ze wspólnotą dóbr (np. huterianie). Wiara w przekonaniu anabaptystów umiarkowanych powinna znaleźć swoje odzwierciedlenie w codziennym życiu, formacji duchowej i postawie misyjnej wiernych.

Podobne zasady moralne przyświecały ruchom purytańskim w XVI- i XVIIwiecznej Anglii[12] oraz nurtom pietystycznym, powstałym w XVII i XVIII wieku z luteranizmu niemieckiego[13]. Obydwa nurty dążyły do rozbudzenia żywej wiary chrześcijan i odzwierciedlającej ją praktyki życia na wzór pierwszych naśladowców Chrystusa. Drogą do tego celu miało być indywidualne studiowanie Pisma Świętego i pełne podporządkowanie się jego wymogom, modlitwa oraz wspólnota wiernych, oparta na przekonaniu o powszechnym kapłaństwie chrześcijan. Równocześnie purytanie i pietyści podkreślali konieczność zachowania czystości moralnej i postawy służenia wobec drugiego człowieka. Wyrazem tego dążenia była m.in. ich działalność edukacyjna, nastawiona przede wszystkim na kształcenie niższych warstw społecznych, tak by mogły samodzielnie studiować Biblię, umacniać wiarę chrześcijańską w społeczeństwie, a równocześnie zdobywać potrzebne zawody i przyczyniać się do rozwoju państwa w zgodzie z wartościami chrześcijańskimi.

Przykładem może być działalność edukacyjno-charytatywna Augusta Hermana Frankego, ucznia i przyjaciela Jakuba Spennera, prekursora pietyzmu. Otóż na przełomie XVII i XVIII wieku Franke założył ośrodek dydaktyczno-wychowawczy w Halle (Franckesche Stift ungen, http://www.francke-halle.de), składający się z kompleksu szkół, seminariów, warsztatów, sierocińców, domów wdów, aptek, drukarni, księgarni, biblioteki, ogrodów i zakładów rzemieślniczych, w których już na początku XVIII wieku kształciło się kilkaset dzieci obojga płci. Nauka w Halle odbywała się bezpłatnie, wiele dzieci otrzymywało nieodpłatnie posiłki, zdobywało potrzebne zawody, nauczyciele kształcili się w nowoczesnych metodach dydaktycznych, wszystko zaś w atmosferze surowej dyscypliny i wspólnoty biblijnej. W ten sposób Franke m.in. spełniał postulaty swojego mistrza Jakuba Spennera, przedstawione w traktacie Pia desideria, by głosić Słowo Boże wszędzie, podporządkować mu się całkowicie, według jego zasad odnawiać wewnętrznego człowieka i na jego fundamentach budować nowy porządek społeczny[14]. W Anglii podobną troskę o los pokrzywdzonych widać chociażby w ruchu abolicjonistów i postawie Williama Wilberforce’a, która przyczyniła się do uchwalenia w 1807 roku ustawy zabraniającej handlu niewolnikami.

Europejskie nurty odnowy kościoła w obrębie protestantyzmu wpłynęły na sytuację chrześcijaństwa w Stanach Zjednoczonych, gdzie w XVIII i XIX wieku nastąpiły przemiany w łonie protestantyzmu, zwane zwyczajowo Wielkimi Przebudzeniami Amerykańskimi[15]. Pierwsze Przebudzenie datuje się na lata 20. i 40. XVIII wieku. Drugie Przebudzenie to przełom XVIII i XIX wieku. Trzecia fala przebudzeniowa nastąpiła pod koniec wieku XIX i wkroczyła w pierwsze lata wieku XX. Przebudzenia amerykańskie objęły swoim zasięgiem wszystkie kościoły protestanckie w Ameryce Północnej. W ich efekcie rozwinął się amerykański metodyzm i baptyzm, narodziły się takie kościoły, jak adwentyści, mormoni, kościoły nurtu pentekostalnego czy wolne kościoły protestanckie.

Podobnie jak w przypadku purytanizmu i pietyzmu, przemiany w protestantyzmie Nowego Świata miały na celu rozbudzenie żywej wiary chrześcijan, która powinna znaleźć odzwierciedlenie w formacji duchowej, postawie moralnej, zaangażowaniu wspólnotowym oraz działalności społecznej wiernych. Ekspansywna ewangelizacja, nacisk na konieczność nawrócenia, wzywanie do porzucenia grzechu, a wraz z nim uprzedniego, zdeprawowanego życia, zachęcanie do pełnego zawierzenia Chrystusowi, a co za tym idzie – całkowitego podporządkowania się nauczaniu Pisma i w jego świetle totalnej zmiany dotychczasowego stylu życia. W ten oto sposób kształtowały się główne cechy przebudzeń amerykańskich, w których olbrzymią rolę odegrali obok teologów i intelektualistów (np. Jonathana Edwardsa) uliczni kaznodzieje i ewangeliści, w żywiołowy sposób nawołujący do odnowy wiary i reformy zinstytucjonalizowanego chrześcijaństwa. Owi charyzmatyczni mówcy pociągali za sobą tysiące nawróconych, formując z nich niejednokrotnie ponadwyznaniowe grupy modlitewne, wspólnoty studium Pisma czy zespoły ewangelizacyjne. W efekcie nauczania kaznodziejów Wielkich Przebudzeń rodził się nowy rodzaj duchowości w Stanach Zjednoczonych, oparty na indywidualnej wierze, podkreślający wewnętrzne doświadczenia człowieka, wskazujący na konieczność życia w świetle prawd Ewangelii, przedkładający praktykę chrześcijańską nad teologiczne rozprawy i intelektualne dywagacje.

Nawróceni na skutek nauczania kaznodziejów ulicznych przyczyniali się do dalszych przemian w obrębie tradycyjnych kościołów protestanckich (np. kongregacjonalnych, prezbiteriańskich czy luterańskich), znajdowali swoje miejsce we wspólnotach wyrosłych z europejskich ruchów odnowy (anabaptyzm, pietyzm czy purytanizm) lub zakładali nowe kościoły i denominacje odzwierciedlające przebudzeniowy typ duchowości.

Podobnie jak w przypadku europejskich nurtów odnowy w łonie protestantyzmu, Wielkie Przebudzenia Amerykańskie prowadziły do postaw zaangażowania wiernych w kwestie społeczne. Działalność charytatywna, edukacyjna, sprzeciw wobec nierówności społecznych, dążenie do poprawy warunków bytowych najuboższych, poprawy warunków pracy kobiet i dzieci czy rozwój opieki socjalnej rodziły się z przemian duchowych społeczeństwa amerykańskiego. Armia Zbawienia ze swoim programem głoszenia Ewangelii na ulicach i troski o najuboższych zarówno w Europie (Londyn), jak i w miastach amerykańskich może służyć za doskonały przykład tych przemian.

SPECYFIKA DOKTRYNALNA, POBOŻNOŚCIOWA I ORGANIZACYJNA EWANGELIKALIZMU

Biorąc pod uwagę powyższy szkic ruchów odnowy kościoła w obrębie europejskiego i amerykańskiego protestantyzmu, można pokusić się o nakreślenie głównych cech nurtu teologicznego i pobożnościowego określanego mianem ewangelikalizmu[16]. Przede wszystkim jest to nurt, który wyłania się z tradycyjnego protestantyzmu, choć nie jest ograniczony do określonych denominacji poreformacyjnych. Znajduje on swoje uzewnętrznienie w młodszych kościołach protestanckich typu baptystycznego, metodystycznego czy pentekostalnego, równocześnie jednak przenika kościoły proweniencji ewangelickiej oraz kościół anglikański, tworząc ich ewangelikalne odnogi, jak chociażby Low Church w obrębie anglikanizmu czy ewangelikalne odłamy amerykańskiego luteranizmu (Synod Missouri).

Wyrastając z takich korzeni, ewangelikalizm pozostaje wierny podstawowym tezom reformacyjnym, w szczególności zaś tezie sola Scriptura. W Piśmie, najczęściej interpretowanym literalnie, odnajduje nieomylną drogę do Boga oraz nadrzędne wytyczne co do pobożności chrześcijańskiej.

Ewangelikalizm – podkreślając indywidualny rodzaj pobożności – kładzie nacisk na nawrócenie i nowonarodzenie, które sprawiają, że człowiek staje się chrześcijaninem. Nie przynależność instytucjonalna, ale pełne zawierzenie Chrystusowi (sola fi de, solus Christus) otwiera człowiekowi drogę zbawienia jako daru od Boga (sola gratia). Równocześnie ewangelikalizm podkreśla konieczność ciągłego uświęcania w życiu wiernych, które powinno przejawiać się zarówno w wewnętrznej postawie modlitwy i duchowej dojrzałości, jak i w postawie misyjnej chrześcijan. Owa misja niejednokrotnie przyjmowała i przyjmuje charakter działalności prospołecznej i charytatywnej, nade wszystko jednak powinna przejawiać się w postawie ewangelizacyjnej. Misja jest zadaniem każdego wiernego, zgodnie z Wielkim Posłannictwem wieńczącym nauczanie Chrystusa w Ewangeliach kanonicznych. Spotkanie z Chrystusem, w przekonaniu chrześcijan ewangelikalnej proweniencji, musi zmieniać życie człowieka i jego nastawienie do świata.

Dążąc do przywrócenia wiary i pobożności pierwszych chrześcijan, tak jak ujmuje je literalnie odczytane Pismo Święte, ewangelikalizm jest zasadniczo ruchem konserwatywnym, zorientowanym bardziej na odtworzenie i zachowanie pierwotnego stanu rzeczy niż na progresywną aktualizację prawd wiary i wytycznych co do moralności w dynamicznie zmieniającym się świecie. To tutaj dochodzą najczęściej do głosu fundamentalistyczne tendencje niektórych odłamów ewangelikalizmu, odrzucających m.in. współczesne koncepcje naukowe (np. darwinizm), egalitaryzm społeczny, modernistyczne i postmodernistyczne nurty fi lozofi czne czy krytyczne odczytanie ksiąg Pisma Świętego.

W swojej wierności Biblii ewangelikalizm uznaje również pierwsze ortodoksyjne wyznania wiary oraz postanowienia doktrynalne soborów powszechnych za nauki, które egzemplifi kują nauczanie Pisma, szczególnie w kwestiach trynitarnych i chrystologicznych. Zarówno doktryna Trójcy, jak i podwójnej natury/woli Chrystusa nie budzi większych kontrowersji w nauczaniu ewangelikalnym. Pewien wyjątek stanowią odłamy pentekostalne ruchu Jesus only/Jesus Name, które wykazują tendencje unitariańskie, czyli podkreślają nadrzędną jedyność Bóstwa[17]. Zasadniczo jednak ewangelikalizm można uznać za nurt konserwatywny w obrębie teologii protestanckiej w kwestii doktryny oraz zasad moralnych.

Z faktu, że ewangelikalizm jest fundamentalnie nurtem ponadkonfesyjnym, przekraczającym granice wyznań, denominacji i wspólnot, wynikają dalekosiężne konsekwencje. Jedną z nich jest prosta konstatacja, że poza podstawowymi prawdami, uznawanymi przez większość wspólnot ewangelikalnych lub wynikających z historycznych uwarunkowań ewangelikalizmu, nie sposób dokonać jednoznacznej charakterystyki specyfi ki doktrynalnej, liturgicznej czy organizacyjnej ewangelikalizmu. Są to swego rodzaju adiafora chrześcijaństwa ewangelikalnego, sprawy obojętne i drugorzędne. W kwestiach eklezjologicznych można wskazywać na powszechne przekonanie ewangelikałów o uniwersalnym Kościele Chrystusa, który włącza wszystkich wierzących różnych denominacji – jest to prawda wynikająca m.in. z historycznie ponadkonfesyjnego charakteru nurtu. Należy jednak zauważyć, że w obrębie ewangelikalizmu napotkać można wszelakie formy zarządzania, różne struktury i formy urzędów kościelnych, różne tradycje liturgiczne czy różne ujęcia kwestii sakramentów.

We wspólnotach ewangelikalnych zastosowanie znajduje zarówno episkopalny sposób zorganizowania kościołów (np. ewangelikalne wspólnoty luterańskie i episkopalne), model kongregacjonalny (wspólnoty prezbiteriańskie i baptystyczne), jak i demokratyczne wspólnoty np. braci plymuckich (Kościół Wolnych Chrześcijan w Polsce) czy wolne od wszelkich formalnych norm zarządzania grupy kwakrów (Religijne Towarzystwo Przyjaciół).

Podobnie jest w kwestii urzędów kościelnych, skoro w obrębie ewangelikalizmu znajdują się kościoły o mocno zhierarchizowanej strukturze (np. prezbiteriańskie, episkopalne czy luterańskie odłamy ewangelikalne), wspólnoty tworzące unie autonomicznych kongregacji (np. baptyści w wielu krajach na świecie) oraz w pełni zdemokratyzowane wspólnoty odchodzące – przynajmniej prima facie – od wszelkich urzędów i gradacji funkcji kościelnych (np. Wolni Chrześcijanie/bracia plymuccy). Analogiczna sytuacja dotyczy liturgii, gdzie z jednej strony w ramy nurtu ewangelikalnego należy włączyć niektóre wspólnoty metodystyczne czy luterańskie (Synod Missouri) z rozbudowanymi rytami liturgicznymi, z drugiej zaś wspólnoty kwakrów deprecjonujące wszelką liturgię nabożeństw.

W kwestii sakramentów wspólnoty ewangelikalne przyjmują zasadniczo dwa ustanowienia, Eucharystię oraz chrzest. Eucharystia udzielana jest wiernym pod dwoma postaciami i pojmowana najczęściej w duchu zwingliańskim, zgodnie z którym możemy mówić co najwyżej o symbolicznej obecności Chrystusa w czasie sprawowania sakramentu, nie popadając we współczesną odmianę eutychianizmu[18]. Tym niemniej ewangelikalne kościoły luterańskie pojmują Eucharystię w kategoriach konsubstancjacji, zgodnie z którą substancja boska jest współobecna w komunikantach w czasie sprawowania Wieczerzy Pańskiej, zaś ewangelikalne wspólnoty reformowane, zgodnie z myślą Kalwina, mówią o rzeczywistej, duchowej i dynamicznej obecności Chrystusa (Inst. IV.17.10-19).

Chrzest w olbrzymiej większości wspólnot ewangelikalnych udzielany jest osobom dojrzałym jako znak potwierdzający przyjęcie wiary. Tym niemniej we wspólnotach luterańskich czy metodystycznych o ewangelikalnym charakterze praktykuje się chrzest niemowląt, zgodnie z nadrzędną teologią tych kościołów.

Biorąc pod uwagę daleko idącą różnorodność wspólnot ewangelikalnych oraz historyczne uwarunkowania ewangelikalizmu, nakreślone powyżej, nie dziwi fakt, że nie sposób mówić dziś o jednej strukturze organizacyjnej chrześcijaństwa ewangelikalnego. Jak zostało podkreślone, ewangelikalizm stanowi nurt teologiczny i pobożnościowy, który przenika różne kościoły, w większości proweniencji protestanckiej, a tym samym, jakkolwiek zachowuje wspólny, centralny zestaw przekonań i wynikających zeń postaw, znajduje różne egzemplifi kacje w różnych denominacjach i wspólnotach wpisujących się w ogólnoświatowy ewangelikalizm. Z owej różnorodności wynikają m.in. różne stanowiska ewangelikałów wobec kwestii społecznych, politycznych, kulturowych czy teologicznych. Za przykład może służyć zaangażowanie wspólnot ewangelikalnych w działania ekumeniczne[19]. Z jednej strony np. Kościół Chrześcijan Baptystów w Polsce wchodzi w skład Polskiej Rady Ekumenicznej, wspierając tym samym inicjatywy prowadzące do umocnienia jedności chrześcijan, z drugiej zaś wiele wspólnot, w szczególności nurtu charyzmatycznego, separuje się od działań ekumenicznych, wykraczających poza granice tradycji protestanckiej o charakterze ewangelikalnym.

Jednak w obrębie samego ewangelikalizmu – należy podkreślić – inicjowanych jest wiele działań o charakterze interdenominacyjnym. Wiele inicjatyw, projektów czy wydarzeń organizowanych jest wspólnie przez wyznania i wspólnoty oraz organizacje składające się z członków różnych kościołów ewangelikalnych. Niejednokrotnie są to inicjatywy międzynarodowe. Oczywistymi przykładami tego typu działań mogą być wspólne przekłady Biblii (np. Wicliff e Bible Translation), międzykościelne inicjatywy misyjne (np. Campus Crusade for Christ – Ruch Nowego Życia, International Fellowship of Evangelical Students – Chrześcijańskie Stowarzyszenie Akademickie), działania na rzecz kultury (np. SLOT Art Festival), służby socjalne (Christmas in a Shoe Box – Gwiazdkowa Niespodzianka) czy inicjatywy edukacyjne (Ewangelikalna Wyższa Szkoła Teologiczna).

Szczególną organizacją, która stawia sobie za cel integrację i umacnianie wspólnot ewangelikalnych w dziele zwiastowania Dobrej Nowiny, życia zgodnie z jej zasadami i służbie społeczeństwu, jest World Evangelical Alliance – Światowy Alians Ewangelikalny. Jest to organizacja łącząca kościoły ewangelikalne w 129 krajach na całym świecie, w których istnieją lokalne Aliansy Ewangelikalne, oraz ponad 100 międzynarodowych organizacji o ewangelikalnej proweniencji, w taki sposób, aby być dobrym świadectwem ewangelikalnej tożsamości, aby wypowiadać się w imieniu tych kościołów jednym głosem, aby być wspólną platformą dla ponad 600 milionów ewangelikalnych chrześcijan na całym świecie. Założony formalnie w 1951 roku (nieformalny początek datuje się na 1846 rok), Światowy Alians Ewangelikalny pretenduje do miana „organizacji wyrażającej jedność między chrześcijanami należącymi do różnych [ewangelikalnych] kościołów” (http://www.worldevangelicals.org/aboutwea/).

ALIANS EWANGELICZNY W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Polskim odpowiednikiem i członkiem Światowego Aliansu Ewangelikalnego jest Alians Ewangeliczny w Rzeczypospolitej Polskiej, istniejący jako stowarzyszenie od roku 2000. Jak wskazuje statut (http://www.aliansewangeliczny.pl/statut.php), jest to organizacja, która stawia sobie za cel „dawanie świadectwa duchowej jedności i współdziałanie ewangelicznie wierzących chrześcijan”. Przy czym ów nadrzędny cel osiągany ma być m.in. przez:

  1. inicjowanie i wspieranie różnych form współpracy kościołów i innych związk ów wyznaniowych […] w kraju i za granicą, w szczególności misji i ewangel izacji;

  2. wypowiadanie się w sprawach religijnych, moralnych, społecznych i politycz-nych, istotnych z punktu widzenia ewangelicznego chrześcijaństwa;

  3. organizowanie różnego rodzaju działalności charytatywno-opiekuńczej i opiekuńczo-wychowawczej;

  4. gromadzenie i udostępnianie wszechstronnej informacji wspierającej działalność swoich członków;

  5. powoływanie i przystępowanie do stowarzyszeń i fundacji, jeżeli pomoże to w realizacji celów Aliansu;

  6. organizowanie, prowadzenie i wspieranie związanej z wypełnianiem funkcji Aliansu działalności kulturalnej;

  7. zakładanie, prowadzenie i wspieranie szkół, przedszkoli oraz innych placówek oświatowo-wychowawczych i opiekuńczo-wychowawczych;

  8. tworzenie, prowadzenie i wspieranie szkół i seminariów duchownych, szkół wyższych, instytutów naukowych i naukowo-badawczych;

  9. wydawanie prasy, książek i innych druków;

  10. korzystanie ze środków publicznego komunikowania się.

W skład Aliansu Ewangelicznego wchodzi dziś 36 instytucji, w tym jako członkowie zwyczajni 14 związków wyznaniowych oraz jako członkowie stowarzyszeni 22 organizacje chrześcijańskie. Spośród kościołów członkami Aliansu są m.in.: Kościół Boży w Chrystusie, Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Kościół Ewangelicznych Chrześcijan, Kościół Chrystusowy, Kościół Wolnych Chrześcijan, Armia Zbawienia. Wśród organizacji chrześcijańskich w ramach Aliansu znajdują się m.in.: Chrześcijańskie Stowarzyszenie Akademickie, Misja Pokoleń, Ruch Nowego Życia, Fundacja Życie i Misja, Fundacja Proem, Fundacja Młodzież dla Chrystusa, Fundacja Głos Ewangelii, Ewangelikalna Wyższa Szkoła Teologiczna.

Tożsamość doktrynalną Aliansu Ewangelicznego dobrze artykułuje wyznanie wiary, reprezentatywne dla wszystkich jego członków, oparte na credo Światowego Aliansu Ewangelicznego. Jest to wyznanie, które stanowi adekwatne ujęcie natury ewangelikalizmu, podkreślające fundamentalne zagadnienia doktrynalne, pozostawiając inne w gestii wspólnot.

  „Wierzymy:
że Pismo Święte pochodzi od Boga, jest przez Boga natchnione, nieomylne, w pełni wiarygodne oraz że jest najwyższym autorytetem we wszystkich sprawach wiary i postępowania;
w jednego Boga, odwiecznie istniejącego w trzech osobach: Ojca, Syna i Ducha Świętego;
w Pana naszego, Jezusa Chrystusa, Boga objawionego w ciele, w Jego narodzenie z Dziewicy, w Jego bezgrzeszne ludzkie życie, w Jego boskie cuda, w Jego odkupieńczą śmierć, w Jego cielesne zmartwychwstanie, w Jego osobisty powrót w mocy i chwale;
w zbawienie zgubionego i grzesznego człowieka dzięki przelanej krwi Pana Jezusa Chrystusa przez wiarę niezależnie od uczynków, i odrodzenie przez Ducha Świętego;
w Ducha Świętego, którego zamieszkanie w wierzącym czyni go zdolnym do prowadzenia świętego życia, do świadectwa i pracy dla Pana Jezusa Chrystusa;
w jedność Ducha wszystkich prawdziwie wierzących, Kościół – Ciało Chrystusowe;
w zmartwychwstanie zarówno zbawionych, jak i zgubionych: zbawionych ku życiu, zgubionych ku potępieniu” (http://www.aliansewangeliczny.pl/zasady.php).
Autor: Wojciech Szczerba
Artykuł pochodzi z ksiązki “Ewangelikalizm polski wobec wyzwań współczesności

Przypisy

[1] Według opracowania GUS, Wyznania religijne, wyznania narodowościowe i etniczne w Polsce 20062008. Warszawa 2010. Wersja elektroniczna opracowania: https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fwww.stat.gov.pl%2Fcps%2Frde%2Fxbcr%2Fgus%2FPUBL_oz_wyzn_rel_stow_nar_i_ etn_w_pol_2006-2008.pdf [dostęp 15.04.2012].

[2]  http://www.worldevangelicals.org/aboutwea/ [dostęp 15.04.2012].

[3] http://www.gallup.com/poll/20242/Another-Look-Evangelicals-America-Today.aspx [dostęp 15.04.2012]. Podobne stanowisko prezentuje Institute for the Study of American Evangelicals przy Wheaton College. Por. http://isae.wheaton.edu/defi ning-evangelicalism/how-many-evangelicals-are-there/ [dostęp 15.04.2012].

[4] [5] http://www.christian-research.org/world-religion/world-religions-data-sources.html [dostęp .04.2012].

[6] http://www.leaderu.com/ft issues/ft 9405/articles/mission.html [dostęp 15.04.2012].

[7] http://www.worldevangelicals.org/commissions/ [dostęp 15.04.2012].

[8] Por. dołączona bibliografi a.

[9] Bibliografi ę zamieszczam na końcu artykułu. Ze względu na popularny charakter publikacji liczbę przypisów ograniczam do koniecznego minimum.

[10] Por. Z. Pasek, Wspólnoty ewangelikalne we współczesnej Polsce. W: Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia. Red. T.J. Zieliński. Warszawa-Katowice 2004, s. 14-49; K. Fournier, Ewangeliczni katolicy. Warszawa 1998.

[11] Por. np. K.R. Davis, Anabaptism and Asceticism. Scottdale 1974. Por. również opracowanie w Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online (GAMEO) http://www.gameo.org/encyclopedia/contents/ A533ME.html [dostęp 12.04.2012].

[12] Por. np. Th e Cambridge Companion to Puritanism. Red. J. Coff ey, P.C.H. Lim. Cambridge 2008.

[13] Por. np. F.E. Stoeffl  er, Th e Rise of Evangelical Pietism. W: Studies in the History of Religion, 9. Leiden 1965.

[14] Por. B. Burda, Pietyzm jako odłam w kościele protestanckim w połowie XVII i XVIII wieku a rozwój nowoczesnej myśli pedagogicznej. „Uniwersytet Zielonogórski” 2008, 9/1, s. 14-17.

[15] Por. np. J. Butler, Awash in a Sea of Faith: Christianizing the American People (Studies in Cultural History). Massachusetts 1992.

[16] Por. skrótowe, ale właściwe ujęcie ewangelikalizmu: T.J. Zieliński, Ewangelikalizm. W: Religia. Encyklopedia PWN. Red. T. Gadacz, B. Milerski. Warszawa 2011, t. 3, s. 498-501.

[17] Por. np. E. Patterson, E. Rybarczyk, Th e Future of Pentecostalism in the United States. New York 2007, s. 123 nn.

[18] Por. Krytyka koncepcji konsubstancjacji przez Kalwina. Inst. III.13.

[19] Por. np. inicjatywę i dokument Evangelicals and Catholics together. Por. wyżej.

Niniejszy artykuł został napisany na podstawie następujących opracowań:

Bloesch D.G., Essentials of Evangelical Th eology. San Francisco 1978, vol. 1-2

Casanova J., Religie publiczne w nowoczesnym świecie. Kraków 2005

Dębowski T., Winnicki Z.J., Nierzymskokatolickie kościoły chrześcijańskie we współczesnej Polsce. Toruń 2007

Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia. Red. T.J. Zieliński. WarszawaKatowice 2004

Frame J.M., Evangelical Reunion. Grand Rapids 1991

Pasek Z., Wyznania wiary protestantyzmu. Kraków 1995

Stott J., Chrystus i Ty. Warszawa 1981

Stott J., Evangelical Truth. Leicester 1999

Witherington III B., Th e Problem with Evangelical Th eology. Waco, Texas 2005

Zieliński T.J., Ewangelikalizm. W: Religia. Encyklopedia PWN. Red. T. Gadacz, B. Milerski. Warszawa 2011, t. 3, s. 498-501

Zieliński T.J., Przegląd dziejów ewangelikalnego nurtu kościoła Anglii. „Studia i Dokumenty Ekumeniczne” 1999, nr 1, s. 17

Ponadto godne polecenia są następujące opracowania:

Balmer R.H., Encyclopedia of Evangelicalism. Louisville 2002

Bebbington D.W., Evangelicalism in Modern Britain. A History from the 1730s to the 1980s. London 1989

Czajko E., Zjednoczony Kościół Ewangeliczny. Zarys dziejów, doktryny i organizacji. „Rocznik Teologiczny ChAT” 1970, z. 2, s. 63

Fournier K., Ewangeliczni katolicy. Warszawa 1998

Gresham Ch.R., Teologia XX wieku. Warszawa 1999

Harris H.A., Fundamentalism and Evangelicals. Oxford 1998

Hindmarsh B., Th e Evangelical Conversion Narrative: Spiritual Autobiography in Early Modern England. Oxford 2005

Marsden G.M., Understanding Fundamentalism and Evangelicalism. Grand Rapids 1990  Murray I.H., Evangelicalism Divided. A Record of Crucial Change in the Years 1950-2000. Edinburgh 2000

Noll M., A History of Christianity in the United States and Canada. Grand Rapids 1992 Ward W.R., Early Evangelicalism: A Global Intellectual History. Cambridge 2006

Zieliński T.J., Protestantyzm ewangelikalny, Studium specyfi ki religijnej. Warszawa 2013

Autor: Wojciech Szczerba
Artykuł pochodzi z ksiązki “Ewangelikalizm polski wobec wyzwań współczesności
Więcej wydarzeń

Przeczytaj

Aborcja i eutanazja w refleksji ewangelikalnej

Kiedy zaczyna się życie ludzkie? Czy może nadejść moment, gdy już nie warto żyć? Czy życie jest wartością samą w sobie, czy raczej środkiem do innych celów? Kto ma prawo o tym zadecydować?

Chrześcijanie ewangelikalni wobec Starego Testamentu

Stary Testament był Biblią zarówno Jezusa, apostołów, jak i autorów Nowego Testamentu. Czytając Ewangelie, Listy i Objawienie Jana, można zaobserwować, że ich autorzy odnosili się do wielu fragmentów w Starym Testamencie, aby uzyskać poparcie dla swoich twierdzeń dotyczących Jezusa.

Reformacyjne korzenie ewangelikalizmu

Ewangelikalizm jest pojęciem problematycznym we współczesnym, zachodnim świecie, szczególnie w kontekście polskim.

czytaj więcej